خرانق


"خرانق" جزء یکی از بخش های شهرستان اردکان است با وسعت تقریبی 18150 کیلومتر مربع شامل دهستانهای زرین، و رباطات. دهستان رباطات 176 آبادی و دهستان زرین 127 آبادی دارد.
روستای خرانق در 62 کیلومتری شرق اردکان و 85 کیلومتری شمال شرقی شهر یزد در موقعیت جغرافیایی 54 درجه و40 دقیقه طول شرقی و 32 درجه و20 دقیقه عرض شمالی واقع شده است.این روستای کویری 1762 متر از سطح دریا بالاتر است و در دامنه کوههای خرانق با با قله معروف خونزا (3185) متر قرار گرفته و از شمال به کوه هامانه و  روستای مزرعه آقا و درند، از جنوب به کوه خونزا و اشتری از غرب به کوه بندر و چک چک و از شرق به صحرا و ریگزارهای حد فاصل ساغند و خرانق محدود است.
خرانق اقلیمی بیابانی و هوایی گرم و خشک دارد بارش باران متوسط سالانه اش 100 میلیمتر و دمای میانگینش 5.18 درجه سانتیگراد است. دمای خرانق در سردترین شبهای سال به 12 درجه زیر صفر و در گرمترین روزها به 40 درجه بالای صفر میرسد. این روستا از لحاظ کمیت سفره آب زیرزمینی بسیار فقیر است و اراضی محدوده ان به شدت در معرض فرسایش و تخریب و نفوذ شوری است. لایه های گچ و نمک درصدبزرگیی از سطح منطقه را پوشانده است. در نقشه تراکم پوش گیاهی استان منطقه کویری خرانق جزء مراتع درجه 4 یعنی در گروه مناطق شدیدا حفاظت شده رده بندی شده است.
مسیلی بزرگ و عمیق در منطقه خرانق است که به شکل رودخانه ای فصلی به نام کال از حوالی روستای خرانق(دامنه ارتفاعات) به سمت کویر درانجیر تا فاصله 22/5 کیلومتری جاری می شود
روستا در معرض دو نوع باد است. یکی باد مفید(باد خراسان) که در فصل گرما از شمال غربی می وزد و به همین دلیل در معماری سنتی منطقه تالارهای خانه ها و ایوانهای جلوی اتاقها رو به این سمت است. دیگری باد مضر به باد قبله که در فصل پاییز از جانب جنوب غربی می وزدو توام با گرد و غبار است.میانگین سرعت باد غالب در حدود 10 گره یا 5 متر بر ثانیه است.
شغل اصلی ساکنان روستای خرانق عموما کشاورزی یا باغداری است.و درکنار ان گاهی دامداری در سطح کوچک و زنان به قالیبافی مشغولند. محصولات عمده این روستا ، گندم، هویج(زردک) پنبه، جو و خربزه است. ولی به علت کمبود آب و محدودیت زمین مناسب و سایر مشکلات کشاورزی کفاف زندگی اهالی را نمیدهد و روستاییان در فصولی از سال در امور ساختمانی ، معادن و غیرو به فعالیت می پردازند.
از مهمترین ویژگیهای اقتصادی بخش وجود معادن که از تعداد 50 معدن  شهرستان قریب 30 معدن فعال در این بخش وجود دارد که از مهمترین آنها می توان به مجتمع معدنی و صنعتی چادرملو ، اورانیوم ساغند، باریت،سیلیس،اولوژیست، روی، گرافیت، طلا، مس و خاکهای معدنی نام برد.

جاذبه های گردشگری و بخش هایی از بافت تاریخی "خرانق"
قلعه خرانق

قلعه خرانق با مساحتی چند هکتاری یکی از عظیم ترینف کاملترین و زیباترین قلعه های مسکونی روستایی استان یزد است. بنای این قلعه عموما خشت و گلی است و اندک مصالح دیگری نظیر چوب و سنگ در معماری ان به کار رفته است. سقف ها از مواد عایقی چون تیر های چوبی، حصیرهای الیافی، و پوشال ساخته شده است. برای تسطیح و اندودن کف اتاقها از مخلوط خاک و آهک، برای روکاری سطوح بیرونی ساختمانها از ملات کاهگل و برای تزئین دیوار اتاقها ، تالارها و ایوان از گچ استفاده شده است.
بافت ساختمانی متراکم، با معابر باریک و سرپوشیده ، مصالح بازدارنده تبادل گرما و به طور کلی سازگاری و تناسب بناها با شرائط محیطی از ویژگیهای مهم قلعه خرانق است که عوامل ازار دهنده خاص اقلیم منطقه را تا حدود زیادی تعدیل کرده است.قلعه خرانق با آن حصار و برج و دروازه و حتی خندق از آن مجموعه زیستگاههایی است که نشانه های مقاومت برای حفظ موجودیت و اصالت را با خود به این زمان اورده است.
 
 
مسجد و منارجنبان

مسجد جامع مسجدی است کوچک که شبستانی مربع و غرفه هایی گرداگرد ان دارد. صحن این مسجد چند ضلعی است که از جنوب شرقی به حسینیه متصل است. شبستان در حال حاضر مورد استفاده ساکنان روستاست . پشت منبر مسجد سنگ قبر رسوبی(به ابعاد30*50) سانتیمتر به تاریخ 499ه.ق موجود بوده است که فعلا در اداره میراث فرهنگی استان یزد نگهداری می شود. بر این سنگ نام علی بن محمد اسحاق نوشته شده است.
مناره بلند مسجد در ضلع شمالی صحن برپا شده و قدمت آن از خود مسجد بیشتر است. (معروفیت این بنا جنبیدن آن است) از این مناره که مرتفع ترین بنای منطقه است و از چند کیلومتری دیده می شود در قدیم به عنوان فانوس خانه یا برج دیده بانی استفاده می شده است.

پل آب گذر

برای انتقال آب مزارعی که در جنوب مسیل قرار گرفته اند از پل مرتفعی استفاده می شود که بسیار قدیمی است و از لحاظ معماری کاربردی در نوع خود کم نظیر است.این پل به سبک ساسانی است پایه های ان از سنگ و ملات ساروج ساخته شده و دهانه هایش به سبک رومی و با سنگ و گچ طاق زده شده اند. پهنای سطح بالای این پل 1/30 متر است. این پل معبری است که مردم برای گذر از این رودخانه از آن استفاده می کنند. طول آن در اصل 40 متر و ارتفاعش از کف رودخانه 7/5 متر است.

کاروانسرا

مولفانی ساخت آنرا به شاهزاده محمد ولی میرزا (فرزند فتحعلی شاه قاجار) نسبت داده اند و نوشته اند که به رباط شاهزاده یا شازده معروف بوده است. کاروانسرای خرانق از نوع کاروانسراهای دشتی که عموما یک طبقه اند ساخته شده و به سبک بنای شاه عباسی نوشته اند. این رباط 4 تیمچه دارد که سه تای انها مسقف و یکی بدون سقف است.سقف اغلب صفه ها نوک تیز و شیبدار است بامها مسطح و کم شیبند و سقف فضاها و اتاقهای بزرگ کاملا قوسی اند. سقف تیمچه ها با اجر پویده شده و اگر کسی در وسط تیمچه پایش را بر زمین بکوبد صدای آن در سقف گنبدی شکل تیمچه تا چند لحظه به نحو جالبی تکرار می شود. این کاروانسرا به شکل حیاط مرکزی است که اتاقها و صفه هایی با طاقهای هلالی دور انرا گرفته اند. کاروانسرای خرانق در تاریخ سوم اسفند ماه 77 به ثبت آثار ملی رسیده است.